Umowy zawierane na odległość – przez internet, telefon czy korespondencję – cieszą się rosnącą popularnością zarówno wśród konsumentów, jak i przedsiębiorców. O ile prawa konsumentów w zakresie odstąpienia od takich umów są szeroko opisane i znane, o tyle sytuacja prawna przedsiębiorcy bywa mniej oczywista. Przepisy regulujące tę kwestię zmieniały się w ostatnich latach, a od 2021 roku objęły nową kategorię podmiotów – przedsiębiorców na prawach konsumenta.
Przedsiębiorca na prawach konsumenta
Od 1 stycznia 2021 roku przepisy Kodeksu cywilnego oraz ustawy o prawach konsumenta przyznały rozszerzoną ochronę osobom fizycznym prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą. Chodzi o sytuację, gdy przedsiębiorca zawiera umowę, która nie ma dla niego charakteru zawodowego – czyli gdy zakup nie jest bezpośrednio związany z branżą, w której działa. Taki podmiot traktowany jest jak konsument i przysługuje mu między innymi prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość w terminie 14 dni.
Zawodowy charakter umowy ocenia się na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG). Jeżeli przedmiot zakupu nie wpisuje się w kody PKD ujawnione w tym rejestrze, zakup uznaje się za pozbawiony charakteru zawodowego. Przykładowo, informatyk kupujący przez internet meble biurowe korzysta z ochrony przysługującej konsumentom, natomiast firma meblowa zamawiająca te same meble u dostawcy – już nie.
Prawo do odstąpienia od umowy w terminie 14 dni
Przedsiębiorca na prawach konsumenta ma prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość bez podawania przyczyny w terminie 14 dni. Termin ten liczony jest od dnia otrzymania towaru lub, w przypadku umów o świadczenie usług, od dnia zawarcia umowy. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie oświadczenia o odstąpieniu przed jego upływem – nie jest konieczne, aby sprzedawca otrzymał pismo przed upłynięciem 14 dni.
Sposoby złożenia oświadczenia o odstąpieniu:
- formularz odstąpienia dołączony do przesyłki lub dostępny na stronie sprzedawcy
- oświadczenie pisemne wysłane pocztą tradycyjną listem poleconym
- wiadomość e-mail na adres podany przez sprzedawcę
- elektroniczny formularz kontaktowy na stronie internetowej sprzedawcy
- oświadczenie złożone telefonicznie (jeśli sprzedawca potwierdza je pisemnie)
Po złożeniu skutecznego oświadczenia umowę uważa się za niezawartą. Strony są zobowiązane do zwrotu wzajemnych świadczeń. Sprzedawca ma obowiązek zwrócić wszystkie otrzymane płatności, w tym koszty dostarczenia towaru, niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od dnia otrzymania oświadczenia o odstąpieniu.
Obowiązki po odstąpieniu od umowy
Odstępując od umowy, przedsiębiorca jest zobowiązany do zwrotu towaru niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od dnia, w którym poinformował sprzedawcę o odstąpieniu. Koszty bezpośredniego zwrotu towaru ponosi kupujący, chyba że sprzedawca zgodził się je ponieść lub nie poinformował o konieczności pokrycia tych kosztów. Towar należy zwrócić w stanie niepogorszonym ponad to, co było konieczne do sprawdzenia jego charakteru, cech i funkcjonowania.
Obowiązki przedsiębiorcy odstępującego od umowy:
- złożenie oświadczenia o odstąpieniu w terminie 14 dni
- odesłanie towaru w ciągu 14 dni od złożenia oświadczenia
- poniesienie bezpośrednich kosztów zwrotu (jeśli umowa tak stanowi)
- zwrot towaru w stanie nienaruszonym lub z jedynie niezbędnymi śladami użytkowania
- odpowiedzialność za zmniejszenie wartości towaru wynikające z nadmiernego używania
Sprzedawca może wstrzymać się ze zwrotem płatności do czasu otrzymania towaru lub dostarczenia przez kupującego dowodu jego odesłania. Jeżeli towar został użytkowany w sposób wykraczający poza konieczne sprawdzenie i jego wartość uległa zmniejszeniu, sprzedawca może domagać się odszkodowania. Odpowiedzialność kupującego za zmniejszenie wartości towaru może zostać potrącona z kwoty zwracanej płatności.
Wyjątki od prawa do odstąpienia
Prawo do odstąpienia od umowy nie jest nieograniczone. Przepisy wskazują szereg sytuacji, w których uprawnienie to nie przysługuje nawet przedsiębiorcy na prawach konsumenta. Wyjątki te mają uzasadnienie ekonomiczne – dotyczą towarów i usług, których zwrot byłby niemożliwy lub nieuzasadniony z uwagi na ich charakter.
Przypadki, w których prawo do odstąpienia nie przysługuje:
- towary wyprodukowane według indywidualnej specyfikacji lub wyraźnie spersonalizowane
- towary, które ulegają szybkiemu zepsuciu lub mają krótki termin przydatności
- towary dostarczane w zapieczętowanym opakowaniu, których po otwarciu nie można zwrócić ze względów higienicznych
- nagrania dźwiękowe, wizualne lub programy komputerowe w zapieczętowanym opakowaniu po jego otwarciu
- usługi, które zostały w pełni wykonane za wyraźną zgodą kupującego
- treści cyfrowe niedostarczane na nośniku, gdy dostarczanie rozpoczęto za zgodą kupującego
- umowy dotyczące napraw lub konserwacji przeprowadzanych w miejscu wskazanym przez kupującego
Sprzedawca ma obowiązek poinformować kupującego o braku prawa do odstąpienia jeszcze przed zawarciem umowy. Jeżeli tego nie zrobi, traci możliwość powołania się na wyjątek, a kupujący zachowuje prawo do odstąpienia nawet wówczas, gdy standardowo by mu nie przysługiwało.
Odstąpienie przez przedsiębiorcę niebędącego na prawach konsumenta
Spółki handlowe, spółdzielnie, fundacje oraz osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą zawierające umowy o charakterze zawodowym nie korzystają z uprawnień konsumenckich. Ich prawo do odstąpienia od umów zawartych na odległość wynika wyłącznie z postanowień samej umowy lub z przepisów ogólnych Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że jeśli kontrakt nie przewiduje prawa do odstąpienia, przedsiębiorca jest co do zasady nim związany.
W relacjach między przedsiębiorcami strony mają jednak dużą swobodę w kształtowaniu treści umowy. Można umownie zastrzec prawo do odstąpienia, określając termin jego wykonania oraz ewentualne odstępne, czyli świadczenie pieniężne, które uprawnia do skorzystania z tego prawa. Brak zastrzeżenia prawa do odstąpienia w umowie między przedsiębiorcami profesjonalnymi skutkuje tym, że jedyną drogą wyjścia z kontraktu pozostaje negocjacja porozumienia rozwiązującego lub powołanie się na nadzwyczajną zmianę okoliczności, co bywa trudne i niepewne.
Rękojmia i gwarancja a odstąpienie od umowy
Odstąpienie od umowy na odległość w terminie 14 dni to uprawnienie niezależne od rękojmi i gwarancji. Rękojmia jest odpowiedzialnością sprzedawcy za wady fizyczne lub prawne towaru i przysługuje przez 2 lata od wydania rzeczy. W przypadku stwierdzenia wady kupujący może żądać naprawy, wymiany, obniżenia ceny lub – jeśli wada jest istotna – odstąpienia od umowy z tytułu rękojmi. To zupełnie odrębna podstawa prawna od ustawowego prawa do odstąpienia w terminie 14 dni.
Przedsiębiorca na prawach konsumenta korzysta z pełnej ochrony rękojmianej na takich samych zasadach jak konsument, w tym z domniemania, że wada istniała w chwili wydania towaru, jeśli ujawniła się w ciągu roku od jego otrzymania. Przedsiębiorca profesjonalny korzysta z rękojmi na zasadach ogólnych Kodeksu cywilnego, które są mniej korzystne – domniemanie istnienia wady w chwili wydania rzeczy wynosi zaledwie rok, a strony mogą w umowie ograniczyć lub wyłączyć odpowiedzialność z tytułu rękojmi.
